HISTORIA RUCHU

Najważniejsze daty w skrócie

1. Topeka, Kansas - Charles F. Parham i studenci szkoły Biblijnej podczas studiowania Dziejów Apostolskich przeżywają nawiedzenie Ducha Świętego i doświadczają daru mówienia językami.

1. Los Angeles - Azusa Street Mission - William J. Seymour - Kościół ponownie odkrył doświadczenie chrztu Duchem Świętym i dar mówienia innymi językami .

1. Apostołem ruchu zielonoświątkowego w Europie był Thomas Ball Barratt pastor z Oslo, w Norwegii, który podczas pobytu w 1906 roku w USA doznał zielonoświątkowego przeżycia i stał się jego gorliwym propagatorem. Głosił nie tylko w Norwegii, ale w wielu krajach Europy min. w Polsce.

1. Pierwszymi zielonoświątkowcami na ziemiach polskich byli Niemcy. W latach narodzin i kształtowania się europejskiego ruchu zielonoświątkowego Polska była nadal podzielona przez zabory. Pierwszymi Polakami, zielonoświątkowcami byli chrześcijanie mieszkający na Śląsku Cieszyńskim. W 1910 roku zarejestrowani zostali przez władze austriackie jako Związek Stanowczych Chrześcijan.

1927-1937. Przed drugą wojną światową liderami polskich zielonoświątkowców byli Karol Śniegoń, Karol Kupka oraz Adolf Małysz. Tuż przed jej wybuchem Związek Stanowczych Chrześcijan liczył ok. 2000 członków. Czas wojny przyniósł prześladowania.

Po 1947 roku zielonoświątkowcy z ziemi cieszyńskiej wchodzą w skład Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego. Kościół tworzy kilka ugrupowań: ewangeliczni chrześcijanie, wolni chrześcijanie, wyznawcy Kościoła Chrystusowego oraz drugi nurt pentecostalizmu polskiego chrześcijanie wiary ewangelicznej.

1950-1953 Władza PRL-u w ramach akcji represyjnej wobec wspólnot religijnych w Polsce więzi działaczy zielonoświątkowych.

1 luty 1988 Po rozwiązaniu Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego zostaje zarejestrowany samodzielny Kosciół Zielonoświątkowy w Polsce.

20 luty 1997 Ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do Kościoła Zielonoświątkowego w Rzeczpospolitej Polskiej (Dz.U. 1997 nr 41 poz. 254)

Historia Ruchu Zielonoświątkowego

Wylanie Ducha Świętego Kościół ZIelonoświątkowy w RP jest kościołem należącym do ruchu zielonoświątkowego (pentekostalnego). Nie jest on jednak - naturalnie - jedynym kościołem reprezentującym ten nurt. Na całym świecie, także w Polsce, istnieje wiele kościołów i wspólnot o charakterze zielonoświątkowym, które - w przeciwieństwie do Kościoła Rzymskokatolickiego - nie posiadają jednej struktury organizacyjnej czy hierarchii i cieszą się pełną samodzielnością. Dlatego w moim artykule postaram się opisać - dość skrótowo - historię całego ruchu pentekostalnego (według różnych źródeł na świecie jest od 200 do nawet 600 milionów członków wspólnot zielonoświątkowych, co czyni pentekostalizm drugim - po katolicyzmie - nurtem chrześcijańskim na świecie i największą denominacją protestancką).

Ruch zielonoświątkowy - jako ewangelikalny ruch protestancki - jest (w pośredni sposób) następstwem reformacji, a więc nauki Lutra, Kalwina i innych teologów protestanckich (także późniejszych, jak bracia Wesley czy E. Irving). Oczywiście nauki te nie zostały przyjęte dokładnie w takiej formie, jaką nadali im wspomniani reformatorzy. W późniejszym okresie (od XVI do XX wieku) zostały one rozwinięte i uzupełnione. I współczesne kościoły zielonoświątkowe, które są przecież dość młodymi wspólnotami, mają u podstaw powstałą właśnie w toku tej wielowiekowej ewolucji, (wzbogaconą o rewolucyjnie rozwiniętą kwestię roli Ducha Świętego w życiu chrześcijan) doktrynę pentekostalizmu.

Zanim zapoznamy się dokładnie z historią ruchu zielonoświątkowego, warto przeanalizować pojęcie ewangelikalizmu. Jest to obecnie główny - obok ewangelicyzmu (do tego nurtu należą protestanckie kościoły tradycyjne - luterańskie czy kalwińskie) - nurt w protestantyzmie, oparty na specyficznej, głębokiej pobożności, czerpiącej z tradycji purytańskiej i z pietyzmu, a więc cechujący się silnym konserwatyzmem, kładący szczególny nacisk na osobistą relację z Chrystusem i dzieło zbawienia. Ewangelikalizm do czterech podstawowych prawd protestantyzmu - "tylko Pismo", "tylko Chrystus", "tylko łaska" i "tylko wiara" - dołożył siedem następnych. Kościoły ewangelikalne uznają więc suwerenność Boga, nieomylność i dosłowność Biblii, całkowitą grzeszność ludzkiej natury, pełne odkupienie przez ofiarę Jezusa na krzyżu, zbawienie tylko z łaski przez wiarę w Chrystusa, obowiązek zwiastowania Ewangelii innym oraz widzialny powrót Syna Bożego. Kościołami należącymi do tego nurtu są tzw. kościoły drugiej reformacji, między innymi kościoły baptystyczne czy właśnie kościoły zielonoświątkowe.

Topeka, Kansas

Topeka Bible School

Przejdźmy więc do historii. W skrócie genezę ruchu zielonoświątkowego możemy ująć w następujący sposób: Pod wpływem nauki europejskich reformatorów (głównie Kalwina), Kościół Anglikański (początkowo niewiele różniący się od Kościoła Katolickiego),od czasów Elżbiety I Tudor zaczął wprowadzać wiele zmian doktrynalnych (ten proces można nazwać "protestantyzacją" Kościoła Anglii). Zmiany te nie były jednak "wystarczająco głębokie", czego domagali się przedstawiciele ortodoksyjnych angielskich społeczności chrześcijańskich (np: purytanie czy prezbiterianie), co ostatecznie - w związku z działalnością braci Wesleyów - doprowadziło do oddzielenia się od anglikanizmu Kościoła Metodystycznego (początek XVIII wieku). W połowie wieku XIX w ramach wspólnot metodystycznych powstał ruch uświęceniowy - Holiness Movement (kładący silny nacisk na działanie Ducha Świętego - chrzest w Duchu Świętym), w łonie którego, na początku XX wieku, w Stanach Zjednoczonych narodził się właśnie pentekostalizm.

Już więc u metodystów czy przedstawicieli Holiness Movement (z działaczami takimi, jak Asa Mahan, Dwight L. Moody, Charles G. Finney czy Reuben A. Torrey) możemy odnaleźć tak istotne dla doktryny zielonoświątkowej elementy jak odrodzenie (regeneration), wspomniane przez Jezusa i opisane w Ewangelii Jana 3:3 oraz chrzest w Duchu Świętym, o którym jest mowa w Ewangelii Łukasza 24:49 i Dziejach Apostolskich 2. Nowością, typową już dla właściwego pentekostalizmu były natomiast glossolalia - mówienie innymi językami pod wpływem Ducha Świętego (choć niektórzy autorzy podają, że wypadki "mówienia językami" były opisywane już wcześniej).

Tradycyjnie początki współczesnego ruchu zielonoświątkowego wiążą się z wydarzeniami z USA z końca XIX oraz pierwszej dekady XX wieku. Jednym z tych właśnie wydarzeń, uważanym przez wielu za początek pentekostalizmu było doświadczenie chrztu w Duchu Świętym w 1896 roku, w Shearer School House w Cherokee County, w Północnej Karolinie. Jest to jeden z pierwszych, współczesnych opisów tego wyjątkowego działania Ducha Świętego. W większości źródeł za początek ruchu zielonoświątkowego uznaje się jednak dwa inne wydarzenia. Pierwsze z nich miało miejsce w 1901 roku w miasteczku Topeka, w stanie Kansas. Uczniowie prowadzącego szkołę biblijną Bethel Bible byłego kongregacjonalisty, później kaznodziei metodystycznego - Charlesa Foxa Parhama - otrzymali dar mówienia językami. Pierwszą z tych osób była Agnes N. Ozman. Później daru tego doświadczył także sam Parham. Stwierdził on także, iż nad głowami obdarowanych pojawiły się - wspomniane w Dziejach Apostolskich, przy chrzcie apostołów w wieczerniku - języki ognia. Po tych wydarzeniach Parham uznał, że mówienie językami to biblijny dowód chrztu w Duchu Świętym. To sformułowanie można potraktować jako pierwszą, formalną doktrynę ruchu zielonoświątkowego.

Los Angeles - Azusa Street Mission Azusa Street Mision Drugim wydarzeniem ściśle związanym z początkami pentekostalizmu było "przebudzenie" przy Azusa Street w Los Angeles, w stanie Kalifornia. 9 kwietnia 1906 roku, Edward Lee stwierdził, że podczas spotkania modlitewnego został napełniony Duchem Świętym. W tym samym czasie w domu Lee podobne przeżycie dotknęło czarnoskórego duchownego Williama J. Seymoura, ucznia Parhama. Całe spotkanie modlitewne u Państwa Lee było wyjatkowe, ponieważ - jak napisał na pierwszej stronie 18 kwietnia 1906 r. "Los Angeles Times" - "Biali i czarni łączą się w religijnym szaleństwie". Spotkanie na Azusa Street pokazało bowiem, że chrześcijanie mogą się razem modlić, nie zważając na różnice rasowe (było to na owe czasy w USA całkowicie nowatorskie sformułowanie). Całe "wydarzenie duchowe" z Los Angeles nadało dynamizmu ruchowi zielonoświątkowemu i zapoczątkowało jego szybki rozwój. Jeszcze w tym samym miesiącu ci "pierwsi zielonoświątkowcy" zorganizowali w byłej siedzibie Episkopalnego Kościoła Metodystycznego przy Azusa Street Apostolską Misję Wiary (swego rodzaju gminę uświęceniową). Tam odbywały się spotkania, podczas których tysiące ludzi doświadczały chrztu w Duchu Świętym oraz mówienia językami. W czasie spotkań przy Azusa Street (które odbywały się 3 razy dziennie) anglosaski ruch przebudzeniowy, oparty na indywidualnym doskonaleniu w wierze - w połączeniu z afroamerykańskimi żywiołowymi pieśniami, tańcem, oklaskami i okrzykami - stał się podstawą specyficznej duchowości zielonoświątkowców oraz niezwykłą "duchową atrakcją" dla wielu poszukujących chrześcijan. Ruch pentekostalny szybko rozprzestrzenił się w Ameryce Północnej, a potem na całym świecie. Pierwszym głosicielem pentekostalizmu w Europie był Thomas Ball Barratt, norweski pastor metodystyczny z Oslo, urodzony w Anglii. To właśnie on przywiózł do Europy ze Stanów Zjednoczonych idee zielonoświątkowe. Nowy ruch dość szybko rozprzestrzenił się w Norwegii a następnie w Zjednoczonym Królestwie (pierwszym, powstałym w tym kraju kościołem zielonoświątkowym był Kościół Apostolski), w pozostałych krajach skandynawskich (Szwecja), a następnie przedostał się do innych państw (Niemcy, Francja, Włochy), najprężniej rozwijając się właśnie w Niemczech. W ten sposób pentekostalizm trafił na ziemie polskie znajdujące się pod pruskim zaborem. Dzięki imigrantom z Europy i USA (głównie włoskiego i skandynawskiego pochodzenia) idee pentekostalne dotarły szybko także do Brazylii i Argentyny, a także do Afryki Południowej. W latach 20-tych misjonarze zielonoświątkowi dotarli również do Azji (Japonia, Korea). W 1914 roku, w związku z działalnością Williama H. Durhama z Chicago, powstały Assemblies of God, prawdopodobnie największa (obecnie) wspólnota zielonoświątkowa na świecie (ponad 42 miliony członków).

Klimat społeczno-polityczny w USA, w którym powszechne były segregacja rasowa i silne uprzedzenia białych wobec Afroamerykanów, nie sprzyjał jednak przetrwaniu międzyrasowych wspólnot zielonoświątkowych. Choć ruch zyskał bardzo wielu zwolenników zarówno wśród ludności europejskiego pochodzenia jak i wśród społeczności czarnoskórej (a także części Azjatów czy Meksykanów) i początkowo poszczególne zbory gromadziły członków różnych narodowości i ras, w 1924 dokonano podziału, u którego podstawy leżały - niestety - kwestie rasowe. W 1948 roku powstała Zielonoświątkowa Wspólnota Ameryki Północnej (angloamerykańskie wspólnoty zielonoświątkowe). W związku ze zmianami politycznymi (będącymi efektem działalności afroamerykańskich aktywistów na rzecz równouprawnienia białych i czarnych w USA, głównie pastora Martina Lutra Kinga) oraz osłabieniem wzajemnej, rasowej niechęci w społeczeństwie amerykańskim, ruch pentekostalny powrócił w 1994 roku do zasady jedności "białych" i "czarnych" ugrupowań. Wydarzenia te, zwane "Cudem z Memphis" doprowadziły do formalnego zjednoczenia działaczy ruchu zielonoświątkowego w 1998, kiedy to dokonano przekształcenia Zielonoświątkowej Wspólnoty Ameryki Północnej w Zielonoświątkowe Charyzmatyczne Kościoły Ameryki Północnej. Dziś ruch podkreśla chrześcijańską jedność, bez względu na rasę, narodowość, klasę społeczną czy płeć i podejmuje działalność misyjną na całym świecie, a wzrastająca liczba członków wspólnot zielonoświątkowych na wszystkich kontynentach jest potwierdzeniem tej tezy.

Ciekawym zjawiskiem, związanym z pentekostalizmem jest ruch charyzmatyczny w "kościołach tradycyjnych". Powstał on w drugiej połowie XX wieku i zaowocował miedzy innymi powstaniem "Odnowy w Duchu Świętym" na łonie Kościoła Katolickiego (początek - Pittsburgh, 1967 rok). Ma on także wielu zwolenników wśród metodystów, baptystów, prezbiterian czy niektórych anglikanów. Członkowie wspólnot charyzmatycznych pozostają nadal w swoich pierwotnych kościołach, zgodnie z zasadą: "Kwitnij tam, gdzie Bóg cię zasadził". Niektórzy przedstawiciele tego ruchu przystępują jednak do już istniejących zborów zielonoświątkowych bądź zakładają nowe, samodzielne wspólnoty. W efekcie rozpowszechniania się ruchu charyzmatycznego powstały więc liczne wspólnoty neocharyzmatyczne, przykładem których może być Ruch Wiary (głoszący "teologię sukcesu", opartą na stwierdzeniu, że powodzenie finansowe i szczęśliwe życie ziemskie są dowodem dobrej relacji chrześcijan z Bogiem i słuszności obranej w życiu doczesnym, opartej na Biblii drogi). Większość duchownych zielonoświątkowych (w tym David Wilkerson, jeden z najbardziej znanych na świecie duchownych oraz autorów zielonoświątkowych) odrzuca jednak "teologię sukcesu" (twierdząc między innymi, że chrześcijanin - poprzez życiowe doświadczenia - uczy się polegać na Bogu). Krytykowane przez dużą część zielonoświątkowców są także niezwykle euforyczne oznaki rzekomego działania Ducha Świętego, takie jak "śmianie się w Duchu Świętym" czy "tarzanie się w Duchu Świętym". Ze "zmodyfikowanych" doktryn pentekostalnych korzysta także wiele innych, współczesnych ruchów religijnych, także - niestety - niektóre sekty.

Zajmijmy się teraz pentekostalizmem w Polsce. Na tereny zamieszkane przez ludność polską idee zielonoświątkowe zawędrowały już na początku XX wieku i związane były z neo-pietystycznymi wspólnotami tzw. Społeczności Chrześcijańskiej, działającej w ramach Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego na Śląsku Cieszyńskim. Część z członków tych wspólnot założyła Związek Stanowczych Chrześcijan, zarejestrowany w Cieszynie w 1910 roku, jeszcze przez władze austriackie.

Już po I wojnie światowej, odzyskaniu przez Polskę niepodległości i podziale Śląska Cieszyńskiego w 1920 roku, zwierzchnikiem tych wspólnot zielonoświątkowych w Polsce został Karol Śniegoń. Później funkcję tą pełnili także Karol Kupka i Adolf Małysz. Odrębną wspólnotą w polskim pentekostalizmie, powstałą nieco później (w 1929 roku) byli "Chrześcijanie Wiary Ewangelicznej" ze Starej Czołnicy na Wołyniu z Arturem Bergholcem na czele. O ile pod przywództwem duchownych cieszyńskich pozostawały wspólnoty znajdujące się na terenie polskiej części Śląska, liczące pod koniec lat 30-tych w sumie około 2 000 członków, o tyle zrzeszająca znacznie więcej wiernych (tuż przed wybuchem II wojny światowej ponad 20 000 członków) wspólnota "wiary ewangelicznej przewodziła ruchowi pentekostalnemu na terenach centralnych oraz na kresach wschodnich. Warto zaznaczyć także, iż zbory zielonoświątkowe w Polsce centralnej i zachodniej (z wyjątkiem samego Śląska Cieszyńskiego) były w dużej mierze zasilane przez ludność niemiecką, wspólnoty kresowe powstawały natomiast raczej wśród ludności polskojęzycznej (w mniejszym stopniu także wśród Ukraińców) głównie dzięki Polakom powracającym z zamorskiej emigracji. Po wybuchu II wojny światowej i wejściu Wermachtu na tereny Polski niemieckie władze okupacyjne na zajętych przez siebie obszarach zakazały praktyk zielonoświątkowych i zdelegalizowały pentekostalne nabożeństwa. Kiedy wojna się skończyła, pierwszą konferencję zielonoświątkową zwołano w Bytomiu, kolejną zaś w Łodzi, gdzie wybrano także nowy zarząd z Józefem Czerskim na czele. Wkrótce jednak, w związku z instalowaniem się nowej komunistycznej władzy w Polsce, w 1947 roku wspólnoty pentekostalne na Śląsku Cieszyńskim zostały włączone do Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego. Wielu duchownych wspólnot zielonoświątkowych aresztowano w 1950 roku, a po ich zwolnieniu 3 lata później, także pozostali zielonoświątkowcy - głównie chrześcijanie wiary ewangelicznej - zostali (podobnie jak bracia ze Śląska) przyłączeni do Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego, który zrzeszał wszystkich polskich protestantów ewangelikalnych (nie tylko tych związanych z pentekostalizmem). Dopiero na synodzie Zjednoczonego Kościoła Ewangelicznego w 1987 roku rozwiązano tą specyficzną "federację", co zatwierdzono rok później w Urzędzie do Spraw Wyznań. I w tym samym roku powołano odrębny Kościół Zielonoświątkowy, do którego przystąpiła większość wspólnot o charakterze pentekostalnym. W takim kształcie Kościół Zielonoświątkowy działa w Polsce do dziś. Nadal jednak, poza Kościołem Zielonoświątkowym funkcjonują w Polsce niewielkie wspólnoty prezentujące nurt pentekostalny.

Autor: A.P.